Definicja medyczna
Dla rodzica: Zapalenie błony śluzowej jamy ustnej (Oral Mucositis – OM) to jedno z najczęstszych i najbardziej bolesnych powikłań leczenia przeciwnowotworowego (chemioterapii i radioterapii) u dzieci.
Leki cytostatyczne, niszcząc komórki nowotworowe, uszkadzają również szybko dzielące się zdrowe komórki nabłonka wyścielającego jamę ustną. Prowadzi to do ścieńczenia śluzówki, obrzęku, a następnie powstania rozległych, niezwykle bolesnych owrzodzeń (nadżerek), które mogą obejmować język, dziąsła, policzki i gardło.
Oral Mucositis nie jest tylko problemem lokalnym – ból często uniemożliwia dziecku jedzenie i picie, prowadząc do niedożywienia, a otwarte rany w buzi stanowią wrota dla groźnych infekcji u dziecka z obniżoną odpornością (neutropenią).
Dla kogo? Kiedy?
- Grupa docelowa: Dzieci poddawane leczeniu onkologicznemu (białaczki, chłoniaki, guzy lite) lub przeszczepom szpiku (HSCT).
- Wskazania: Ból buzi podczas chemii, odmowa jedzenia u dziecka onkologicznego, białe naloty na języku, krwawiące dziąsła przy niskich płytkach, suchość w ustach.
Zalecenia dla rodziców
W tym trudnym czasie jama ustna wymaga „opieki paliatywnej” – łagodzenia bólu i zapobiegania infekcjom.
- Sanacja przed leczeniem: Jeśli to możliwe, przed rozpoczęciem chemioterapii dziecko musi odwiedzić dentystę. Wszystkie ogniska infekcji (zepsute zęby, ropnie, kamień) muszą być usunięte. Ząb z próchnicą, który nie boli teraz, w trakcie spadku odporności (aplazji) może stać się źródłem śmiertelnego zakażenia.
- Higiena „Ultra-Soft”: Nie wolno rezygnować z mycia zębów, ale trzeba to robić niezwykle delikatnie. Używaj ultramiękkich szczoteczek (typu „surgical soft”). Jeśli liczba płytek krwi jest krytycznie niska, szczoteczka może powodować krwawienie – wtedy stosuje się tylko płukanie.
- Krioterapia: Ssanie kostek lodu lub zamrożonych lizaków wodnych w trakcie podawania niektórych leków (np. metotreksatu) obkurcza naczynia w buzi i sprawia, że mniej leku dociera do śluzówki, co zmniejsza ryzyko powstania ran. To prosta i skuteczna metoda profilaktyki.
- Dieta łagodząca: Jedzenie nie może ranić. Wszystko powinno być miękkie (papki, koktajle), chłodne (nie gorące!) i łagodne w smaku. Unikaj kwasów (cytrusy, pomidory), ostrych przypraw i „chropowatych” rzeczy (tosty, krakersy). Nawadnianie jest priorytetem.
- Walka z bólem: Mucositis boli potwornie (jak oparzenie). Stosuj przed jedzeniem zalecone przez onkologa płukanki znieczulające (z lidokainą), oraz dodatkowo łagodne ziołowe płukanki i pianki, które mają działanie powlekające, a nie ściągające (Alfa herbal, Alfa med). Inne środki powlekające śluzówkę to produkty na bazie kwasu hialuronowego (Gelclair). Dobrze sprawdzają się płukanki zawierających jony wapnia i fosforanów (Fomukal). W przypadku nadkażeń grzybiczych stosuje się miejscowo antybiotyki przeciwgrzybicze ( na receptę) i ostatecznie systemowe leki przeciwbólowe. Nie bój się prosić o leki przeciwbólowe dla dziecka – komfort jest kluczowy dla regeneracji.
Źródła
- Guideline on Dental Management of Pediatric Patients Receiving Chemotherapy – American Academy of Pediatric Dentistry (AAPD)
- Oral mucositis in children and adolescents with cancer – MASCC/ISOO Guidelines
- Dental care for children with cancer – National Cancer Institute (NCI)
- Profilaktyka i leczenie powikłań w jamie ustnej u pacjentów onkologicznych – Polskie Towarzystwo Stomatologiczne
FAQ – Zapalenia jamy ustnej po chemioterapii
Czy można myć zęby, gdy dziąsła krwawią?
Jeśli krwawienie jest niewielkie (prowokowane dotykiem), należy delikatnie oczyszczać zęby miękką szczoteczką (często ją zmieniać – następnego dnia po wlewie cytostatyków trzeba zmienić szczotkę na nową zwłaszcza u pacjentów z objawami ciężkiego mucositis). Można też wspomóc się gazikiem ale tylko miękkim nie klasycznym z gazy który ma twardą powierzchnię w ten sposób usuwamy bakterie, które nasilają stan zapalny. Jeśli krwawienie jest samoistne i masywne (przy bardzo niskich płytkach krwi), należy skonsultować się z lekarzem – zazwyczaj przechodzi się na płukanie recepturową płukanką i solą fizjologiczną.
Czym płukać buzię przy owrzodzeniach?
Najbezpieczniejszy jest roztwór soli fizjologicznej (NaCl 0,9%) lub wody z sodą oczyszczoną (neutralizuje kwasy). przed jedzeniem zalecone przez onkologa płukanki znieczulające (z lidokainą), oraz dodatkowo łagodne ziołowe płukanki i pianki, które mają działanie powlekające, a nie ściągające (Alfa herbal, Alfa med). Dobrze sprawdzają się płukanki zawierających jony wapnia i fosforanów (Fomukal) oraz stosowanie miejscowo żeli gojących ( np Cicalium). Ssanie kostek lodu lub zamrożonych lizaków wodnych przynosi ulgę. Nie stosuj: płynów z alkoholem (pieką i wysuszają!) i ściągających ziół (szałwia kora dębu. Lekarz w konkretnym przypadku przepisze specjalne płukanki przeciwgrzybicze (nystatyna).
Jak długo to potrwa?
Objawy zazwyczaj pojawiają się 5-10 dni po rozpoczęciu cyklu chemii i goją się powoli wraz ze wzrostem liczby białych krwinek (odbudową odporności), co zajmuje około 2-3 tygodni. Niestety problem może nawracać przy kolejnych cyklach.
Czy dziecko może zarazić rodzeństwo?
Nie. Oral mucositis nie jest chorobą zakaźną, to uszkodzenie toksyczne tkanek. Jednak w buzi mogą rozwinąć się wtórne infekcje (grzybica, opryszczka), które mogą być zakaźne, dlatego należy zachować ostrożność (osobne sztućce).
Czy laseroterapia pomaga?
Tak, biostymulacja laserowa (LLLT) jest jedną z opisywanych w literaturze metod leczenia. Naświetlanie zmian laserem niskoenergetycznym zmniejsza ból i przyspiesza gojenie się ran. Coraz więcej oddziałów onkologii dziecięcej wprowadza tę terapię.